Als het over psychedelica gaat, denkt bijna iedereen aan paddo's, LSD of DMT. Maar er is één middel dat in Nederland al jaren gewoon vergoed wordt door de basisverzekering en dat nauwelijks iemand kent: ketamine. Niet de feestdrug die je op een berucht festival tegenkomt, maar esketamine, het medicinale neefje dat in de spreekkamer wordt toegediend tegen zware, therapieresistente depressie. En het rare is: de vraag naar deze behandeling blijft ver achter bij wat iedereen had verwacht.
Tijd om uit te zoeken hoe dat kan, en wat er de komende jaren verandert.
Van feestdrug tot medicijn op recept
Ketamine wordt al decennia gebruikt als narcosemiddel in de operatiekamer. Pas de laatste jaren is duidelijk geworden dat het ook razendsnel depressieve klachten kan verlichten, vaak binnen uren in plaats van de weken die een antidepressivum nodig heeft. De medicinale variant heet esketamine en komt op de markt onder de naam Spravato, een neusspray die je onder toezicht van een arts gebruikt, nooit thuis.
Het Zorginstituut Nederland adviseerde in 2020 om esketamine-neusspray op te nemen in het basispakket, als vierde stap in het behandelprotocol. Dat betekent dat je het pas krijgt als andere antidepressiva en therapieën niet hebben gewerkt. Sinds 1 september 2021 is het officieel verzekerde zorg.
Waarom bijna niemand de behandeling krijgt
Hier wordt het interessant. Beleidsmakers rekenden op 1.500 tot 2.000 behandelingen per jaar, met een beschikbare capaciteit van 250 tot 425 plekken. De werkelijke zorgvraag bleef steken op ongeveer 60 behandelingen. Patiëntenorganisaties en ggz-instellingen klaagden eind 2022 dat zorgverzekeraars te weinig esketamine inkochten, waarna de minister de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) liet onderzoeken of verzekeraars hun zorgplicht wel nakwamen.
De uitkomst, gemeld in een Kamerbrief van februari 2023, was opvallend: de NZa kon niet vaststellen dat patiënten de behandeling te laat kregen, en concludeerde dat verzekeraars aan hun zorgplicht voldeden. Het probleem lijkt dus niet alleen bij de inkoop te liggen, maar ook bij hoe weinig artsen en patiënten de optie kennen of durven voorstellen. Dat sluit aan bij wat je ook ziet bij psilocybine: zelfs middelen die echt werken, krijgen pas een plek als de twijfel binnen de ggz wegebt.
De volgende stap: een pil in plaats van een neusspray
Terwijl de neusspray traag op gang komt, loopt er een ander onderzoekstraject: oraal esketamine, dus in pilvorm. Het UMCG onderzoekt in de RESET-TRD studie of een pil met esketamine net zo goed werkt als elektroconvulsietherapie (ECT), de behandeling die vaak als laatste redmiddel geldt bij zware, therapieresistente depressie. Een tablet is makkelijker toe te dienen dan een neusspray onder toezicht, en zou de drempel voor zowel artsen als patiënten kunnen verlagen.
Het Zorginstituut volgt dit traject via het programma Veelbelovende Zorg: de resultaten van RESET-TRD moeten uiteindelijk bepalen of orale esketamine ook vergoed gaat worden. Zover is het nog niet, de studie loopt en er is nog geen besluit genomen. Vergelijk het met hoe het UMCG ook bij psilocybine eerst wil weten of een middel breder inzetbaar is voordat het de spreekkamer bereikt.
Hoe ketamine zich onderscheidt van paddo's en LSD
Qua werking staat ketamine los van klassieke psychedelica. Het grijpt niet aan op de serotoninereceptoren waar psilocybine en LSD op werken, maar blokkeert NMDA-receptoren in de hersenen. Daardoor ontstaat een dissociatieve roes, je voelt je even los van je lichaam en gedachten, in plaats van de visuele, sterk filosofische trip die je van paddo's kent. Toch wordt ketamine vaak in één adem genoemd met psychedelica, omdat het eveneens snel en diep kan ingrijpen op vastgeroeste depressieve patronen.
Dat verschil in werkingsmechanisme betekent ook dat je de resultaten niet zomaar naar elkaar kunt vertalen. Onderzoek naar psilocybine of DMT zegt dus weinig over hoe ketamine zich gedraagt, en omgekeerd, hoe aanlokkelijk het ook is om te denken dat alle psychedelica hetzelfde met je hersenen doen. Ketamine is daar het duidelijkste tegenvoorbeeld van.
Waar krijg je de behandeling en wat kost het
Esketamine-neusspray krijg je niet bij de huisarts en ook niet bij elke ggz-instelling. Het wordt toegediend in gespecialiseerde centra, meestal academische ziekenhuizen of grotere ggz-aanbieders, en altijd onder toezicht van een arts of verpleegkundige, omdat je na de toediening nog zeker twee uur geobserveerd moet worden. Een traject bestaat doorgaans uit twee sessies per week gedurende de eerste maand, waarna de frequentie afbouwt. Omdat het onderdeel is van het basispakket, betaal je alleen je eigen risico, net als bij elke andere zorg.
Dat klinkt eenvoudig, maar in de praktijk loop je als patiënt al snel tegen wachttijden aan bij de gespecialiseerde centra die het aanbieden, een extra drempel naast de onbekendheid waar hierboven al over ging. Vraag je behandelaar dus niet alleen of esketamine een optie is, maar ook welk centrum in de buurt het daadwerkelijk aanbiedt.
Wat dit betekent voor de wachtlijst in de ggz
Met honderdduizend Nederlanders op een wachtlijst voor zware psychische klachten, is elke behandeling die sneller werkt dan een antidepressivum relevant. Ketamine is al goedgekeurd, al vergoed en al beschikbaar, maar wordt simpelweg nog te weinig voorgeschreven. Als je zelf met therapieresistente depressie worstelt en nog niet over esketamine hebt gehoord van je behandelaar, is het de moeite waard het zelf ter sprake te brengen. De behandeling bestaat, de vergoeding is er, het enige wat vaak ontbreekt is iemand die het voorstelt.